Nguồn 1 — Từ hộ kinh doanh
Kinh doanh "không phép"
- Mở quán, xưởng, cửa hàng mới mà không đăng ký kinh doanh hoặc đăng ký thuế;
- Kinh doanh online quy mô lớn tại nhà nhưng không kê khai thuế.
Khai báo sai
- Khai doanh thu thấp so với thực tế;
- Mở rộng quy mô nhưng không khai bổ sung doanh thu.
Nguồn 2 — Từ đất đai, cụ thể là thuế sử dụng đất phi nông nghiệp
- Sai mục đích sử dụng: sử dụng khác với mục đích ghi trong sổ bộ thuế;
- Không cập nhật biến động:
- Đã xây nhà trên đất trống nhưng sổ thuế vẫn ghi "đất trống";
- Mua bán, cho tặng, thừa kế nhưng chưa khai báo đổi chủ với cơ quan thuế và văn phòng đăng ký đất đai.
- Chưa kê khai nghĩa vụ thuế hoặc kê khai thiếu.
Nguồn 3 — Từ cho thuê tài sản
Cẩm nang nêu trực tiếp: chủ nhà cho thuê nhiều nhà trọ, kho xưởng, mặt bằng nhưng không kê khai, không nộp thuế (GTGT, TNCN).
Đây là nhóm dễ bị bỏ sót nhất vì hoạt động cho thuê không có cửa hàng, không có biển hiệu. Cần lưu ý cho thuê tài sản chịu tỷ lệ thuế cao nhất trong sáu nhóm ngành: 5% GTGT và 5% TNCN — xem Tỷ lệ % thuế GTGT và TNCN theo từng nhóm ngành nghề.
Nguồn 4 — Từ xây dựng và bất động sản
| Dạng thất thu | Cơ chế |
|---|---|
| Thuế TNCN từ tiền công xây dựng | Chủ nhà khoán tiền công cho chủ thầu (cá nhân kinh doanh), nhưng chủ thầu thường nhận tiền mặt, không kê khai — Nhà nước mất nguồn thu trên toàn bộ doanh thu này |
| Kê khai giá thấp | Ghi giá chuyển nhượng thấp hơn giá thị trường để trốn thuế |
| Thiếu thông tin tài sản | Không kê khai tài sản gắn liền với đất (nhà, cây trồng, công trình) do Giấy chứng nhận chưa cập nhật, gây thiếu căn cứ tính thuế |
Với giao dịch chuyển nhượng nhà đất, có thể tự ước tính nghĩa vụ thuế trước khi kê khai bằng công cụ Tính thuế chuyển nhượng, tặng cho nhà đất.
Biện pháp chống thất thu
Cẩm nang đặt tuyên truyền – vận động ở vị trí đầu tiên: phối hợp với Thuế cơ sở tuyên truyền, vận động người dân, hộ kinh doanh và doanh nghiệp hiểu và tuân thủ pháp luật thuế, trước khi tính đến các biện pháp quản lý và kiểm tra.
Thứ tự này phản ánh thực tế: phần lớn trường hợp thất thu ở địa phương không xuất phát từ ý định trốn thuế mà từ việc không biết mình thuộc diện phải kê khai — đặc biệt với hoạt động cho thuê nhà và bán hàng online.
Ba tình huống hỏi đáp thực tế
Ban quản lý chợ thu phí chợ hằng ngày có phải kê khai thuế không?
Không. Đây là phí thuộc ngân sách địa phương, thu theo quy định của UBND tỉnh. Ban quản lý chợ thực hiện thu, nộp, quyết toán theo quy định về phí, lệ phí; không thuộc đối tượng kê khai thuế.
Hộ kinh doanh trong chợ trả tiền thuê sạp hằng tháng có phải nộp thuế không?
Có thể. Nếu hộ có doanh thu trên 100 triệu đồng/năm — từ 01/01/2026 là 200 triệu đồng/năm — thì phải nộp thuế GTGT và TNCN. Thuế cơ sở hướng dẫn thủ tục kê khai, công chức xã hỗ trợ thông tin và xác nhận địa điểm kinh doanh.
Ban quản lý chợ thuê lao động vệ sinh, bảo vệ có phải khấu trừ thuế không?
Có, nếu chi trả cho cá nhân không đăng ký kinh doanh với thu nhập từ 2 triệu đồng/lần trở lên — phải khấu trừ 10% thuế TNCN. Thuế cơ sở hướng dẫn lập chứng từ khấu trừ.
05-2/BK-QTT-TNCN dành riêng cho nhóm cá nhân không ký hợp đồng lao động.
Quản lý nợ và cưỡng chế
Cấp xã cũng tham gia phối hợp quản lý nợ và cưỡng chế nợ thuế. Các mốc và biện pháp cưỡng chế — từ nợ quá 90 ngày, trích tiền và phong tỏa tài khoản, tới thu hồi giấy phép và tạm hoãn xuất cảnh — được trình bày ở bài Cưỡng chế nợ thuế, tạm hoãn xuất cảnh và chính sách giảm, gia hạn thuế.
Bối cảnh tổ chức và bốn nhóm nội dung phối hợp giữa Thuế cơ sở với UBND cấp xã xem tại Tổ chức bộ máy ngành thuế theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp; quy trình tiếp nhận hồ sơ ở bài Thủ tục hành chính thuế thực hiện tại cấp xã.